Gesponsord door:

Resumé Mannenkwalen

Plantaardige middelen en nutriënten bij veelvoorkomende mannenkwalen

Inleiding

Het mannelijke geslachtshormoon testosteron wordt geproduceerd in de testikels en voor een klein deel in de bijnieren. De grondstof van testosteron is cholesterol en daarom behoort testosteron tot de groep van steroïdhormonen*, evenals onder andere het vrouwelijke geslachtshormoon oestrogeen en het stresshormoon cortisol. Testosteron is essentieel voor de mannelijke seksualiteit, vruchtbaarheid en vitaliteit. Het speelt een belangrijke rol bij de ontwikkeling van de testikels en prostaat. In de puberteit zorgt testosteron ervoor dat de mannelijke secundaire geslachtskenmerken zich ontwikkelen. Het hormoon heeft een positieve invloed op de botgezondheid, spiermassa, prostaat, huid, bloeddruk, cognitieve functies, stofwisseling en energieniveau. De productie van testosteron staat onder invloed van hormonen die door de hypothalamus en hypofyse worden afgegeven (hypothalamus-hypofyse-geslachtsklieren [HHG]-as). In onder meer testikels, prostaat en talgklieren kan testosteron worden omgezet in de nog actievere metaboliet DHT* (dihydrotestosteron). Uit een kleine hoeveelheid testosteron wordt oestradiol gevormd, een oestrogeen dat ook belangrijk is voor de gezondheid van de man. Vervoer van testosteron in het bloed vindt voornamelijk plaats via transporteiwitten. Het grootste deel van het testosteron in het bloed is gebonden aan SHBG* (sex hormone-binding globulin) en albumine*. Alleen vrij, niet aan SHBG gebonden testosteron is actief.

Typische mannenkwalen

Testosterondaling
Vanaf het vijfendertigste levensjaar daalt de testosteronproductie geleidelijk met gemiddeld 1-2% per jaar door verminderd functioneren van hypothalamus, hypofyse en testikels. Uit onderzoek is gebleken dat 4% van de mannen tussen de 40 en 49 jaar een testosterontekort heeft, bij mannen boven de 80 jaar is dit zelfs 50%.(1) Chronische stress, aandoeningen zoals obesitas, metabool syndroom, diabetes type 2 en hart- en vaatziekten, en gebruik van alcohol en medicijnen dragen mede bij aan een daling van de testosteronspiegel. Omgekeerd wordt testosterondaling in verband gebracht met een grotere kans op chronische (leeftijdsgerelateerde) aandoeningen. Een dalende testosteronspiegel kan leiden tot klachten zoals verminderde vruchtbaarheid, libidoverlies en erectiestoornissen. Ook vermoeidheid, depressie en afname van de spiermassa en spierkracht kunnen onder andere te wijten zijn aan een testosterontekort.

Goedaardige prostaatvergroting
Met het vorderen van de leeftijd neemt de prostaat langzaam verder in omvang toe. Dit is het gevolg van een vermeerdering van het aantal cellen en omdat de prostaat de urineweg omsluit, kan dit blaasirritatie en lagere-urinewegklachten veroorzaken die vaak grote gevolgen hebben voor de kwaliteit van leven. De oorzaken van goedaardige prostaatvergroting (BPH; benigne prostaathyperplasie) zijn nog niet geheel opgehelderd. De inwerking van DHT en DHT-stofwisselingsproducten op prostaatweefsel heeft vermoedelijk een aandeel in het ontstaan van BPH. Testosteron heeft dit effect mogelijk niet, en remming van de omzetting van testosteron in DHT helpt het verloop van BPH te vertragen. Daarnaast spelen psychische stress, chronische ontsteking van de prostaat en metabool syndroom waarschijnlijk een rol. BPH kan mictieklachten in de hand werken zoals vaak of veel moeten plassen, moeite hebben met (door)plassen, zwakke urinestraal, de blaas niet volledig kunnen legen, ‘s nachts frequent moeten plassen (nycturie) en pijn bij het plassen.

Van oudsher gebruiken mannen vruchtbaarheidsverhogende en lustopwekkende plantaardige middelen waaronder maca, en bestaan er traditionele remedies voor prostaataandoeningen zoals pompoenzaden. De afgelopen decennia zijn veel (fyto)nutriënten onderworpen aan wetenschappelijk onderzoek naar hun effecten op de mannelijke seksualiteit, vitaliteit en vruchtbaarheid. Hieronder worden negen plantaardige middelen en nutriënten besproken die een positieve invloed hebben op de testosteronspiegel, zaadproductie en prostaatgezondheid en kunnen worden ingezet ter preventie en behandeling van veelvoorkomende mannenproblemen.

 

Ashwagandha

Psychische en lichamelijke stress hebben een negatieve invloed op de seksuele functie en vruchtbaarheid van mannen. Cortisol verstoort de regulatie van de geslachtsklieren door hypothalamus- en hypofysehormonen en heeft een negatieve invloed op de zaadcelproductie.(2) Het veelzijdige kruid ashwagandha heeft een regulerende, regenererende en balancerende werking op hersenen, zenuwstelsel, immuunsysteem, stofwisseling en hormonaal systeem. Ashwagandha heeft stressverlagende effecten door regulatie van het stress-systeem (hypothalamus-hypofyse-bijnier-as) en de geslachtsklieren (HHG-as).(2) Suppletie met ashwagandha kan leeftijds- en stressgerelateerde testosterondaling, libidoverlies, impotentie, verminderde vruchtbaarheid en achteruitgang van fysieke en cognitieve functies tegengaan.(3-5) In humane studies is aangetoond dat ashwagandha de testosteronspiegel verhoogt, voor een toename van de spiermassa en -kracht en afname van de vetmassa zorgt, vooral in combinatie met sport, en resulteert in verbetering van de spermakwaliteit.(4,6)

Maca

Maca, een knolgewas dat op grote hoogte in het Andesgebergte groeit en ook wel ‘Peruaanse ginseng’ wordt genoemd, heeft krachtige adaptogene (onder meer energieverhogende en stressregulerende) eigenschappen. Macaknol is er in verschillende variëteiten. Uit onderzoek blijkt dat vooral zwarte maca de mannelijke vruchtbaarheid bevordert, rode maca BPH remt en zowel rode als zwarte maca de seksuele functie verbetert.(7) Maca stimuleert de hypothalamus en hypofyse en heeft op deze manier een gunstig effect op het stress-systeem en de geslachtsklieren. (7) Macasuppletie kan de spermakwaliteit verhogen door toename van de zaadcelconcentratie en ejaculaatvolume en grotere beweeglijkheid van zaadcellen. (8) Maca heeft bovendien libidoverhogende effecten en kan erectiestoornissen tegengaan, ondanks dat niet is aangetoond dat maca de testosteronspiegel verhoogt.(9,10)

Fenegriek

Fenegriek(zaad) heeft een testosteronspiegel-verhogend effect en kan symptomen van een lage testosteronspiegel, zoals libidoverlies en impotentie, verbeteren. Fenegriekextract verhoogt de bloedspiegel van vrij testosteron doordat het de omzetting van testosteron in DHT en oestradiol remt.(11) Daarnaast zorgt fenegriek er vermoedelijk voor dat meer testosteron wordt losgekoppeld van het transporteiwit in het bloed.(12) Bovendien verhoogt fenegriek de gevoeligheid van lichaamscellen voor testosteron.(13) Bepaalde inhoudsstoffen van fenegriek, de zogenoemde steroïde sapogeninen, hebben een steroïde basisstructuur die lijkt op die van testosteron, waardoor ze kunnen fungeren als voorloperstof van testosteron.(11) Fenegriek is veilig om te gebruiken bij BPH.(34)

Zink

Zink is een belangrijk mineraal voor de vruchtbaarheid. Bij de productie, alsmede de opslag en afgifte van testosteron, speelt zink een rol. In de testikels is zink onmisbaar voor de vorming van zaadcellen. Ook de functie van de prostaat is afhankelijk van zink.(14) Een ernstig zinktekort komt in Nederland waarschijnlijk niet voor, maar de zinkstatus kan suboptimaal zijn als gevolg van veroudering, ziekte, vegetarisme/ veganisme, langdurig medicijngebruik en toxische belasting. Zinksuppletie heeft met name een positieve invloed op de testosteronproductie als er sprake is van een zinktekort. Zinksuppletie verhoogt het aantal zaadcellen in het sperma en verbetert de beweeglijkheid van de zaadcellen.(15) De prostaat voegt tijdens de ejaculatie veel zink toe aan het sperma waardoor het zinkgehalte 85-90 keer hoger is dan in bloed. Het zinkgehalte in de prostaat is daarom hoog. Zink beschermt vermoedelijk tegen BPH.(16) Ten slotte is zink belangrijk voor gezond haar en kunnen mannen die last hebben van haarverlies baat hebben bij zinksuppletie.(17) Dagelijkse inname van voldoende zink is belangrijk, vooral omdat er geen voorraad wordt opgeslagen in het lichaam. De aanbevolen dagelijkse hoeveelheid voor volwassen mannen is 10 mg; de veilige bovengrens (uit voeding en suppletie) is 25 mg per dag. Kortdurend kan wel een hogere dosis zink worden ingenomen (bijvoorbeeld 1 mg per kg lichaamsgewicht per dag).(18)

Selenium

Het spoorelement selenium is onmisbaar voor een normale structuur en functie van de testikels en dientengevolge voor goede spermakwaliteit en vruchtbaarheid. Niet alleen de vorming en rijping van zaadcellen, maar ook de testosteronproductie is afhankelijk van de aanwezigheid van voldoende selenium.(19) Seleniumsuppletie verbetert de spermakwaliteit door verhoging van aantal, beweeglijkheid en levensvatbaarheid van zaadcellen, toename van het ejaculaatvolume en verhoging van de testosteronspiegel.(20) Selenium is een belangrijk antioxidant en beschermt de zaadcellen tegen oxidatieve stress.(19) Bovendien lijkt een adequate seleniumstatus de kans op BPH te verkleinen.(21) Net als zink is selenium goed voor het behoud van normaal haar. In Nederland kan suppletie van selenium bijdragen aan een optimalere seleniumstatus, aangezien de inname via voeding vaak te laag is (gemiddeld 45 mcg/dag, terwijl de aanbevolen hoeveelheid 70 mcg bedraagt).

Pygeum africanum

De bast van de boom Pygeum africanum wordt van oudsher door Afrikaanse mannen gebruikt als afrodisiacum en ter bestrijding van urinewegklachten. Pygeum-africanumextract ondersteunt de werking van de prostaat en kan worden ingezet voor de preventie en behandeling van BPH.(22) Pygeum africanum remt de productie van groeifactoren die aanzetten tot celvermeerdering in prostaatweefsel.(23) Daarnaast vermindert pygeumextract de werking van vooral de actieve testosteronmetaboliet DHT door de androgeenreceptor* te blokkeren en vermoedelijk de omzetting van testosteron in DHT te remmen.(21) DHT heeft een veel hogere bindingsaffiniteit voor de androgeenreceptor dan testosteron. Suppletie met pygeumextract vermindert bovendien symptomen van BPH zoals moeizame, soms pijnlijke urinelozing en sterke aandrang.(24)

Pompoenzaden

Zaden van de pompoen worden op diverse continenten al eeuwenlang gebruikt als remedie bij nier-, blaas- en prostaataandoeningen. Onderzoek toont aan dat bioactieve stoffen in pompoenzaden gunstige effecten hebben bij BPH en lagere-urinewegklachten. (21) Pompoenzaadextract kan vergroting van de prostaat tegengaan, de ernst en frequentie van mictieklachten verminderen, zoals onvolledige blaaslediging en nycturie, en de kwaliteit van leven van mannen met een vergrote prostaat verbeteren.(25,26)

Zaagpalmbessen

De bessen van de zaagpalm zijn breed inzetbaar bij mannenkwalen. De belangrijkste bioactieve stoffen zijn vrije vetzuren, fytosterolen zoals bèta-sitosterol, en bioflavonoïden. Voor de kwaliteit en werkzaamheid van zaagpalmextract is het van belang dat het een hoog gehalte aan vrije vetzuren bevat. Zaagpalmextract verlaagt de vorming en mogelijk de activiteit van DHT, remt celvermeerdering in de prostaat en ontspant glad spierweefsel van de blaas en urinewegen.(21,27,28) Zaagpalmextract verbetert de seksuele en erectiele functie bij mannen met BPH, gaat haaruitval tegen en helpt mogelijk ook bij de teruggroei van hoofdhaar.(29-31)

Bèta-sitosterol

De plantensterol bèta-sitosterol is een bestanddeel van zaagpalmbessen en pygeumbast. Bèta-sitosterol kan mictieklachten bij mannen met een vergrote prostaat verbeteren.(21) De gunstige effecten bij BPH komen mede tot stand door de ontstekingsremmende en antioxidatieve eigenschappen van bèta-sitosterol, evenals de remmende werking van bèta-sitosterol op de vorming van DHT uit testosteron.(32,33)

Verklarende woordenlijst

Albumine: het meest voorkomende eiwit in het bloed, dat belangrijke functies heeft bij het handhaven van de juiste osmotische druk in de bloedvaten en het binden en transporteren van stoffen zoals bilirubine, vetzuren en hormonen.
Androgeenreceptor: receptor die zich in de celkern bevindt en wordt geactiveerd door androgene hormonen waaronder testosteron en dihydrotestosteron (DHT).
DHT: dihydrotestosteron, heeft een sterkere werking dan testosteron door grotere affiniteit voor de androgeenreceptor.
SHBG: sex hormone-binding globulin, eiwit dat testosteron en oestradiol in het bloed bindt en op die manier invloed uitoefent op de hoeveelheid beschikbaar testosteron en oestradiol.
Steroïdhormonen: groep van hormonen die worden gevormd vanuit cholesterol, door de celmembraan heen kunnen vanwege hun vetoplosbare karakter en in de cel hun doelreceptor activeren.

Referenties

  1. Mulhall JP et al. Evaluation and management of testosterone deficiency: AUA guideline. J Urol. 2018;200:423-32.
  2. Sengupta P et al. Role of Withania somnifera (ashwagandha) in the management of male infertility. Reprod Biomed Online. 2018;36:311- 26.
  3. Azgomi RN et al. Effects of Withania somnifera on reproductive system: a systematic review of the available evidence. Biomed Res Int. 2018;2018:4076430.
  4. Lopresti AL et al. A randomized, double-blind, placebo-controlled, crossover study examining the hormonal and vitality effects of ashwagandha (Withania somnifera) in aging, overweight males. Am J Mens Health. 2019;13: 1557988319835985.
  5. Santos HO et al. Beyond tribulus (Tribulus terrestris L.): the effects of phytotherapics on testosterone, sperm and prostate parameters. J Ethnopharmacol. 2019;235:392-405.
  6. Wankhede S et al. Examining the effect of Withania somnifera supplementation on muscle strength and recovery: a randomized controlled trial. J Int Soc Sports Nutr. 2015;12:43
  7. Tafuri S et al. Lepidium meyenii (maca) in male reproduction. Nat Prod Res. 2019:1-10.
  8. Gonzales GF et al. Lepidium meyenii (Maca): a plant from the highlands of peru—from tradition to science. Forsch Komplementmed. 2009;16:373-80.
  9. Jiannine LM. The effects of Lepidium meyenii on grip strenght, fatigue, and sexual behavior. J exerc Nutr. 2019;2:6.
  10. Gonzales-Arimborgo C et al. Acceptability, safety, and efficacy of oral administration of extracts of black or red maca (lepidium meyenii) in adult human subjects: a randomized, double-blind, placebo-controlled study. Parmaceuticals (Basel). 2016;9:49.
  11. Mansoori A et al. Effect of fenugreek extract supplement on testosterone levels in male: a meta-analysis of clinical trials. Phytother Res. 2020;34:1550-5.
  12. Rao AJ et al. Testofen (Fenugreek extract) increases strength and muscle mass compared to placebo in response to calisthenics. A randomized control trial. Transl Sports Med. 2020;3:374-80.
  13. Guo R et al. Furosap, a novel Fenugreek seed extract improves lean bodymass and serum testosterone in a randomized, placebo-controlled, doubleblind clinical investigation. Funct Food Health Disease. 2018;8:519-30.
  14. Fallah A et al. Zinc is an essential element for male fertility: a review of Zn roles in men’s health, germination, sperm quality, and fertilization. J Reprod Infertil. 2018;19:69-81.
  15. Zhao J et al. Zinc levels in seminal plasma and their correlation with male infertility: a systematic review and meta-analysis. Sci Rep. 2016;6:22386.
  16. Sauer AK et al. Zinc deficiency in men over 50 and its implications in prostate disorders. Front Oncol. 2020;10:1293.
  17. Park H et al. The therapeutic effect and the changed serum zinc level after zinc supplementation in alopecia areata patients who had a low serum zinc level. Ann Dermatol. 2009;21:142-6.
  18. Santos HO et al. Use of medicinal doses of zinc as a safe and efficient coadjutant in the treatment of male hypogonadism. Aging Male. 2020;23:669-78.
  19. Qazi IH et al. Role of selenium and selenoproteins in male reproductive function: a review of past and present evidences. Antioxidants (Basel). 2019;8:268.
  20. Morbat MM et al. Effect of selenium in treatment of male infertility. Exp Tech Urol Nephrol. 2018;1:1-4.
  21. Pagano E et al. Phytotherapy of benign prostatic hyperplasia. A minireview. Phytother Res. 2013;28:949-55.
  22. Nyamai DW et al. Herbal management of benign prostatic hyperplasia. J Cancer Sci Ther. 2016;8:130-4.
  23. Papaioannou M et al. NBBS isolated from Pygeum africanum bark exhibits androgen antagonistic activity, inhibits AR nuclear translocation and prostate cancer cell growth. Invest New Drugs. 2010;28:729-43.
  24. Wilt T et al. Pygeum africanum for benign prostatic hyperplasia (Cochrane review). The Cochrane Library. Chichester, UK: JohnWiley Sons, Ltd, 2004.
  25. Damiano R et al. The role of Cucurbita pepo in the management of patients affected by lower urinary tract symptoms due to benign prostatic hyperplasia: a narrative review. Arch Ital Urol Androl. 2016;88:136-43.
  26. Leibbrand M et al. Effects of an oil-free hydroethanolic pumpkin seed extract on symptom frequency and severity in men with benign prostatic hyperplasia: a pilot study in humans. J Med Food. 2019;22:551-9.
  27. Buck AC. Is there a scientific basis for the therapeutic effects of serenoa repens in benign prostatic hyperplasia? Mechanisms of action. J Urol. 2004;172:1792-9.
  28. Suzuki M et al. Pharmacological effects of saw palmetto extract in the lower urinary tract. Acta Pharmacol Sin. 2009;30:271-81.
  29. Prager N et al. A randomized, double-blind, placebo-controlled trial to determine the effectiveness of botanically derived inhibitors of 5-alpha-reductase in the treatment of androgenetic alopecia. J Altern Complement Med. 2002;8:143-52.
  30. Rossi A et al. Comparitive effectiveness of finasteride vs Serenoa repens in male androgenetic alopecia: a two-year study. Int J Immunopathol Pharmacol. 2012;25:1167-73.
  31. Ye Z et al. Efficacy and safety of serenoa repens extract among patients with benign prostatic hyperplasia in China: a multicenter, randomized, double-blind, placebo-controlled trial. Urology. 2019;129:172- 9.
  32. Babu S et al. An update on β-sitosterol: a potential herbal nutraceutical for diabetic management. Biomed Pharmacother. 2020;131:110702.
  33. Jena AK et al. Amelioration of testosterone induced benign prostatic hyperplasia by Prunus species. J Ethnopharmacol. 2016;190:33-45.
  34. Rao A et al. The effect of Trigonella foenum-graecum extract on prostate-specific antigen, and prostate function in otherwise healthy men with benign prostate hyperplasia. Phytother Res. 2020;34:634-9.
Copyright © 2022 Stichting Orthokennis. Alle rechten voorbehouden. Op alle teksten, afbeeldingen, foto's, figuren, tabellen en overige informatie op deze website berust het kopijrecht/auteursrecht. Niets van deze website mag zonder toestemming van stichting Orthokennis worden overgenomen of gekopieerd. Deze informatie mag wel worden bekeken op een scherm, gedownload worden of geprint worden, mits dit geschied voor persoonlijk, informatief en niet-commercieel gebruik, mits de informatie niet gewijzigd wordt, mits de volgende copyright-tekst in elke copy aanwezig is: “Copyright © Stichting Orthokennis”, mits copyright, handelsmerk en andere van toepassing zijnde teksten niet worden verwijderd en mits de informatie niet wordt gebruikt in een ander werk of publicatie in welk medium dan ook.