Lycopeen is een lipofiele carotenoïde (caroteen) die in planten, algen en andere fotosynthetische organismen verantwoordelijk is voor gele, oranje en vooral rode pigmentatie. In deze organismen speelt lycopeen een rol in fotosynthese en fotoprotectie. Door de sterke kleur en de niet-toxische eigenschappen wordt lycopeen ook toegepast als natuurlijke voedselkleurstof. Daarnaast neemt de belangstelling toe voor lycopeen als bioactief ingrediënt binnen functionele voedingsmiddelen. Dit zijn voedingsmiddelen die door de aanwezigheid van bioactieve stoffen, zoals polyfenolen of carotenoïden, aanvullende gezondheidsvoordelen kunnen bieden naast hun basisvoedingswaarde.
Na opname wordt lycopeen in het menselijk lichaam voornamelijk opgeslagen in weefsels met een hoog lipidengehalte. De hoogste concentraties worden aangetroffen in de testes, gevold door de bijnieren, lever en prostaat. Daarnaast is lycopeen aantoonbaar aanwezig het bloedserum, en in lagere concentraties in andere weefsels, waaronder vetweefsel, huid, longen, nieren en colon. Deze weefselspecifieke distributie vormt een belangrijke basis voor de onderzochte biologische effecten van lycopeen.
Lycopeen wordt in verband gebracht met antioxidatieve en ontstekingsremmende eigenschappen, evenals met mogelijke effecten op vetmetabolisme en lichaamsgewicht. Daarnaast is er belangstelling voor een beschermende rol van lycopeen in verschillende organen, waaronder de prostaat, lever en nieren, wat aansluit bij de relatief hoge concentraties die in deze weefsels worden aangetroffen.
In Europese populaties ligt de gemiddelde lycopeeninname rond 5 tot 7 mg per dag, terwijl deze in de Verenigde Staten varieert tussen circa 6 en 10 mg per dag. Lagere serum of plasma lycopeenwaarden worden vaker gezien bij hogere leeftijd, verhoogd cardiovasculair risico, oxidatieve stress en voedingspatronen met weinig groenten en fruit.
Lycopeen werd voor het eerste geïsoleerd uit tomaat in 1876 door Millardet en later benoemd door Schunk. Het is tegenwoordig wereldwijd een belangrijk voedingscarotenoïde en komt in hoge concentraties voor in tomaat en tomatenproducten (tomatenpuree, tomatensap, tomatensaus, tomatensoep en ketchup).
Lycopeen komt daarnaast ook voor in rode, roze en oranje groenten en fruit. Onder andere watermeloen, roze grapefruit, roze guave, papaja, abrikoos, perzik, druiven, veenbessen bevatten relevante hoeveelheden lycopeen.
Het lycopeengehalte varieert sterk en wordt beïnvloed door ras, teeltomstandigheden, klimaat, seizoen en rijpingsgraad. Volledig rijpe tomaten bevatten doorgaans meer lycopeen en hebben een hogere antioxidatieve capaciteit dan onrijpe tomaten. Het lycopeengehalte in tomaten kan variëren van 0,88 tot 7,74 mg per 100 g.
In verse tomaten is lycopeen deels ingesloten in de vezelige celmatrix. Verwerking, met name verhitting en mechanische bewerking zoals pureren, verhoogt de biologische beschikbaarheid. Verwerkte tomatenproducten leveren daardoor vaak beter opneembaar lycopeen dan rauwe tomaten.
In de natuur komt lycopeen voornamelijk voor als all-trans-lycopeen. Door verwerking en verhitting ontstaan cis-isomeren. Deze zijn minder stabiel, maar beter oplosbaar in lipiden en worden efficiënter geabsorbeerd. Vet bevordert de opname van lycopeen, terwijl grote moleculen zoals pectinen deze juist kunnen remmen. Lycopeen in op olie gebaseerde supplementen kan daardoor een hogere biologische beschikbaarheid hebben.
Er zijn geen duidelijke absolute contra-indicaties bekend voor lycopeen uit voeding.
Bij gebruik van lycopeensupplementen is voorzichtigheid aangewezen tijdens zwangerschap en lactatie, zie veiligheid.
Inname-advies: bij voorkeur tijdens of direct na een vetbevattende maaltijd, ter bevordering van de absorptie.
Lycopeen draagt op een gunstige wijze bij aan bescherming tegen diabetes en obesitas, wat het potentieel van deze stof ondersteunt als preventieve en therapeutische behandeling van deze aandoeningen (dierstudies en epidemiologisch onderzoek).
Lycopeen wordt doorgaans goed verdragen. In humane onderzoeken zijn innames tot circa 100 mg per dag niet geassocieerd met nadelige effecten. Dierexperimenteel onderzoek ondersteunt eveneens een gunstig veiligheidsprofiel bij hoge blootstelling. Bij chronisch excessieve inname, met name door grote hoeveelheden tomatensap, kan lycopenemie optreden. Dit is een onschuldige huidverkleuring die verdwijnt na verlaging van de inname.
Lycopeen uit voeding wordt als veilig beschouwd tijdens zwangerschap en lactatie. Voor lycopeensuppletie is het bewijs minder eenduidig. Daarom wordt geadviseerd om tijdens zwangersschap en lactatie terughoudend te zijn met lycopeensuppletie en primair te kiezen voor lycopeen via voeding. Een hogere voedingsinname van lycopeen is bij zwangere vrouwen geassocieerd met een lager risico op pre-eclampsie en gunstiger oxidatieve stressparameters, wat wijst op potentiële voordelen van lycopeenrijke voeding.
De Europese Autoriteit voor Voedselveiligheid hanteert voor lycopeen een aanvaardbare dagelijkse inname van 0,5 mg per kg lichaamsgewicht per dag uit alle bronnen samen, inclusief voeding en supplementen.