Vitamine C en infectieziekten

11-05-2020

Nutriënt voor het natuurlijke afweersysteem
Een van de bekendste nutriënten is vitamine C (ascorbinezuur). Dit hangt samen met het feit dat deze stof onontbeerlijk is en de mens bij uitstek beschermt (zoals tegen virussen). Ons lichaam kan zelf geen vitamine C synthetiseren en is volledig afhankelijk van voeding om in zijn behoefte te voorzien. Door de veelheid aan functies van vitamine C uit een tekort zich in een breed scala aan symptomen. De bekendste daarvan is scheurbuik (scorbutus). Bij deze aloude deficiëntieziekte zijn vooral weefsels met een hoog collageengehalte zoals bindweefsel, botten, kraakbeen en bloedvaten aangedaan. Dit hangt samen met de belangrijke rol van vitamine C (als cofactor van enzymen) in de collageensynthese.

Scheurbuik is echter al een verregaand stadium van een vitamine C-deficiëntie. Volgens de Zwitserse onderzoeker en hoogleraar Georg Brubacher, zijn er zes stadia van een tekort aan vitamine C. In de zesde en laatste fase is de schade onomkeerbaar en is de dood onvermijdelijk.[1] Scheurbuik is het vijfde en voorlaatste stadium voor de dood en komt in de westerse samenleving amper nog voor; stadium een tot en met vier echter des te vaker.[2] De mens heeft voor een optimale gezondheid veel grotere hoeveelheden vitamine C nodig dan voor het voorkomen van scheurbuik. Er zijn aanwijzingen dat het lichaam op korte termijn alleen kan overleven door schaarse micronutriënten aan minder essentiële organen te onttrekken. Op de lange termijn kunnen de ontoereikende hoeveelheden in de eerste vier stadia daarom degeneratieve ziekten in de hand werken.[3] Mogelijk spelen deze stadia ook een rol bij de vatbaarheid voor luchtweginfecties en kan vitamine C-suppletie de weerstand verhogen.

In deze tijd waarin de ondersteuning van het immuunsysteem en het bestrijden van luchtweginfectieziekten sterk in de belangstelling staan, is voor vitamine C een prominente rol weggelegd. In de laatste decennia is het onderzoek naar de rol van ascorbinezuur als ondersteuning van het immuunsysteem en bij het bestrijden van infecties (besmetting door microben: bacteriën, virussen en parasieten) enorm toegenomen. Van de 56.000 wetenschappelijke publicaties over ascorbinezuur op de biomedische database Pubmed zijn er 2500 gewijd aan vitamine C in relatie tot het immuunsysteem en nog eens meer dan 2600 met betrekking tot infecties.

Naast scheurbuik resulteert een tekort aan vitamine C in een verminderde immuniteit en een hogere gevoeligheid voor (luchtweg)infecties. Het belang van vitamine C voor het immuunsysteem blijkt uit het feit dat in witte bloedcellen een 10 tot 100 keer hogere vitamine C-concentratie wordt aangetroffen dan in bloedplasma.[4] Bovendien hebben infecties zoals verkoudheid en longontsteking – als gevolg van de ontsteking en de verhoogde stofwisseling – een aanzienlijk effect op het vitamine C-gehalte in plasma, leukocyten en urine. Een profylactische benadering (preventie) van infecties vereist orale vitamine C-innames die ten minste voldoende, zo niet verzadigde plasmaspiegels opleveren die de cel- en weefselniveaus optimaliseren.[5]

De precieze immunologische mechanismen op basis waarvan vitamine C bij luchtweginfecties werkzaam is, zijn tot op heden niet volledig duidelijk. Wel heeft men enig inzicht in de bijdrage aan diverse cellulaire functies van zowel het aangeboren als het adaptieve immuunsysteem. Op biochemisch en fysiologisch vlak is in tientallen onderzoeken aangetoond dat vitamine C een gunstige invloed heeft op witte bloedcellen (leukocyten, waaronder T- en B-lymfocyten). Men heeft hierbij verbeteringen geobserveerd in activiteit, fagocytose (het onschadelijk maken van ziekteverwekkers door deze te omsluiten en in zich op te nemen), synthese en verspreiding (proliferatie) en chemotaxis (migratie van leukocyten vanuit het bloed naar geïnfecteerd weefsel). Als de migratie verbetert, kunnen pathogenen sneller onschadelijk worden gemaakt. Daarnaast remt ascorbinezuur de replicatie van virussen en verhoogt de productie van interferon, een natuurlijk eiwit dat het afweersysteem tegen virusinfecties stimuleert. Ook is vastgesteld dat vitamine C de synthese van immunoglobulinen (antistoffen) verbetert en de activiteit van naturalkillercellen stimuleert (grote lymfocyten die behoren tot het aangeboren, niet-specifieke immuunsysteem).[6] Ascorbinezuur verhoogt de productie van cytokinen, moleculen die voor het afweersysteem belangrijke receptoren activeren.[7] Een belangrijke preventieve functie van vitamine C is de ondersteuning van de barrièrefunctie van het epitheel (dunne laag van cellen die de huid, holle organen, de klieren en alle doorgangswegen van het ademhalingsstelsel, het spijsverteringsstelsel, het voortplantingsstelsel en het urinestelsel bedekt) tegen ziekteverwekkers.

De meest uitvoerig bestudeerde menselijke infectie is verkoudheid (loopneus, keelpijn en hoesten, al dan niet met koorts). Verschillende wetenschappers hebben geconstateerd dat bij een verkoudheid of longontsteking het vitamine C-gehalte in leukocyten daalt. Na herstel duurt het enige tijd om weer op het oude niveau te komen.[8] Deze observatie suggereert dat de toediening van vitamine C bij veel patiënten met infecties een gunstig effect kan hebben.

Een Cochrane-review uit 2013 nam 29 placebogecontroleerde onderzoeken met vitamine C voor de preventie en behandeling van verkoudheid onder de loep. Uit deze review bleek dat vitamine C de duur van een verkoudheid bij volwassenen met 8% en bij kinderen met 14% vermindert. Bij kinderen verkortte een dosering tot 2 gram per dag de duur zelfs met 18%. Kinderen reageren beter op vitamine C dan volwassenen, concludeerden de onderzoekers. Daarnaast vermindert regelmatige vitamine C-suppletie de ernst van de verkoudheid. In vijf proeven met 598 deelnemers die werden blootgesteld aan korte periodes van extreme fysieke stress (inclusief marathonlopers en skiërs) halveerde vitamine C het risico op verkoudheid.

De Cochrane-onderzoekers gaven aan dat er te weinig studies waren naar hooggedoseerde vitamine C suppletie. Toch vonden ze een grote studie met volwassenen waaruit voordeel bleek van een therapeutische dagdosering van 8 gram bij het begin van de symptomen. Suppletie van 8 gram had een groter effect dan 4 gram, alhoewel beide doseringen positieve effecten hadden: het aandeel ‘korte verkoudheden’, dat slechts één dag duurde, was aanzienlijk groter in de groep van 8 gram per dag (46%; 222 van 483) in vergelijking met de groep van 4 gram per dag (39%; 164 van 417).[9]

Ook uit andere onderzoeken bleek dat hogere doseringen belangrijk zijn. Zo toonde een studie aan dat 6 gram vitamine C per dag vergeleken met een dosering van 3 gram per dag, verkoudheden bij volwassenen met een factor 2 verkortte.[10]  Voor kinderen geldt iets soortgelijks. Een dosering van 2 gram per dag bleek verkoudheden van deze kwetsbare groep twee keer zo snel te beëindigen als een dosering van 1 gram per dag.[11]

Een epidemiologische studie vergeleek de resultaten van het gebruik van vitamine C met die van pijnstillers en decongestiva (neusdruppels of -spray) bij griep. Door de suppletie van 1000 mg vitamine C per uur gedurende de eerste 6 uur en daarna 3 keer per dag namen de gemelde griep en verkoudheidssymptomen in de testgroep met 85% af ten opzichte van de controlegroep.[12]

Vitamine C heeft ook een positief effect op longontsteking, zowel profylactisch als therapeutisch. Uit twee verschillende onderzoeken met controlegroep, bleek dat vitamine C longontsteking kan voorkomen. En als patiënten reeds longontsteking hebben, dit een gunstige invloed op het ziektebeeld heeft.[13] In een Britse gerandomiseerde studie met oudere patiënten met longontsteking of bronchitis zorgde suppletie van vitamine C voor een afname van de ademhalingsproblemen bij alle patiënten; bij de ernstigste gevallen was deze afname zelfs significant. Belangrijker is echter dat van de zes sterfgevallen tijdens het onderzoek – alle als gevolg van luchtweginfecties – vijf in de placebogroep plaatsvonden. In de vitamine C-groep overleed slechts één persoon.[14]

In veel gerandomiseerd onderzoek is gebruik gemaakt van tamelijk lage doseringen van 0,2 tot 1 gram. Bovendien werd bij sommige studies uit ethische overwegingen – men wilde de patiënten deze essentiële vitamine niet onthouden – aan de placebogroep toch enige hoeveelheden vitamine C gegeven (tot 70 mg), waardoor verschillen minder duidelijk werden. Diverse vitamine C-experts menen dat daardoor de therapeutische waarde van vitamine C onderschat wordt. Hickey en Roberts adviseren een minimum van 2,5 gram vitamine C per dag ter preventie van ziekte.[15]

Uit de literatuur bleken geen negatieve effecten van ascorbinezuur.[16] Ook bij hoge doseringen is het gebruik veilig. Het verzadigingspunt van weefsels wordt aangegeven door dunne ontlasting of verdwijnt snel als de dosering naar beneden wordt bijgesteld.


Referenties
[1] Brubacher G. Was versteht man unter subklinischem Vitaminmangel? In: Mangelernährung in Mitteleuropa? Kongress 1. und 2. Oktober 1981. Wissenschaftliche Verlagsgesellschaft mbH, Stuttgart (1982) pg. 54.)

[2] Carr AC, Maggini S. Vitamin C and immune function. Nutrients. 2017;9(11)

[3] Ames BN. Low micronutrient intake may accelerate the degenerative diseases of aging through allocation of scarce micronutrients by triage. PNAS Nov 2006, 103 (47) 17589-17594; DOI: 10.1073/pnas.0608757103.

[4] Strohle A, Wolters M, Hahn A. Micronutrients at the interface between inflammation and infection–ascorbic acid and calciferol: part 1, general overview with a focus on ascorbic acid. Inflamm Allergy Drug Targets. 2011;10(1):54–63.

[5] Carr AC, Maggini S. Vitamin C and immune function. Nutrients. 2017;9(11)

[6] Hemilä H, Chalker E. Vitamin C for preventing and treating the common cold. Cochrane Database of Systematic Reviews 2013, Issue 1. Art. No.: CD00098.
Hemilä_H. Do vitamins C and E affect respiratory infections? [PhD thesis; 131 pp]. Helsinki, Finland: University of Helsinki. 2006.
Hemilä H. Vitamin C and infectious diseases. In: Packer L, Fuchs. J editor(s). Vitamin C in Health and Disease. NY: Marcel Dekker, 1997:471-503.
Thomas WR, Holt PG. Vitamin C and immunity: an assessment of the evidence. Clin Experim Immunology 1978;32:370-9.
Webb AL, Villamor E. Effects of antioxidant and non-antioxidant vitamin supplementation on immune function. Nutrition Reviews 2007;65:181-217
Heuser G, Vojdani A. Enhancement of natural killer cell activity and T and B cell function by buffered vitamin C in patients exposed to toxic chemicals: the role of protein kinase-C. Immunopharmacol Immunotoxicol. 1997;19(3):291–312.
Levy R, Shriker O, Porath A, Riesenberg K, Schlaeffer F. Vitamin C for the treatment of recurrent furunculosis in patients with imparied neutrophil functions. J Infect Dis. 1996;173(6):1502–5.
Hong JM, Kim JH, Kang JS, Lee WJ, Hwang YI. Vitamin C is taken up by human T cells via sodium-dependent vitamin C transporter 2 (SVCT2) and exerts inhibitory effects on the activation of these cells in vitro. Anat Cell Biol. 2016;49(2):88–98.
Ichiyama K, Mitsuzumi H, Zhong M, Tai A, Tsuchioka A, Kawai S, et al. Promotion of IL-4- and IL-5-dependent differentiation of anti-mu-primed B cells by ascorbic acid 2-glucoside. Immunol Lett. 2009;122(2):219–26.

[7] Sorice A, Guerriero E, Capone F, Colonna G, et al.  Ascorbic Acid: Its Role in Immune System and Chronic Inflammation Diseases. Medicinal Chemistry, 2014, (14)5; 1-9.

[8] Hume R, Weyers E. Changes in leucocyte ascorbic acid during the common cold. Scott. Med. J. 1973, 18, 3–7.
Mochalkin NI. Ascorbic acid in the complex therapy of acute pneumonia. Voenno-Meditsinskii Zhurnal1970, 9, 17–21.
Hunt C, Chakravorty NK, Annan G, Habibzadeh N, Schorah CJ. The clinical effects of vitamin C supplementation in elderly hospitalised patients with acute respiratory infections. Int. J. Vitam. Nutr. Res.1994, 64, 212–219.
Hemilä H, Louhiala P. Vitamin C for preventing and treating pneumonia. Cochrane Database Syst. Rev. 2013, 8, CD005532. Nutrients 2017;9, 339: 23-28
Hemilä H, Louhiala P. Vitamin C for Preventing and Treating Pneumonia

[9] Anderson TW, Suranyi G, Beaton GH. The effect on winter illness of large doses of vitamin C. Can Med Assoc J. 1974;111:31-6.

[10] Karlowski TR, Chalmers TC, Frenkel LD, Kapikian AZ, Lewis TL, Lynch JM. Ascorbic acid for the common cold: a prophylactic and therapeutic trial. JAMA. 1975;231:1038-42.
Hemilä H. Vitamin C, the placebo effect, and the common cold: a case study of how preconceptions influence the analysis of results [discussion: 1996;49:1985-7]. J Clin Epidemiol 1996;49:1079-84.
Hemilä H. Do vitamins C and E affect respiratory infections? [PhD thesis; 131 pp]. Helsinki, Finland: University of Helsinki, 2006.
Hemilä H. Analysis of clinical data with breached blindness. Statistics in Medicine 2006;25:1434-7.
Lewis TL, Karlowski TR, Kapikian AZ, Lynch JM, ShaMer GW, George DA, et al. A controlled clinical trial of ascorbic acid for the common cold [additional data]. Annals of the New York Academy of Sciences 1975;258:505-12.

[11] Coulehan JL, Kapner L, Eberhard S, Taylor FH, Rogers KD.
Vitamin C and upper respiratory illness in Navaho children: preliminary observations (1974). Annals of the New York Academy of Sciences. 1975;258:513-22.

[12] Gorton HC, Jarvis K. The effectiveness of vitamin C in preventing and relieving the symptoms of virus-induced respiratory infections. J Manipulative Physiol Ther. 1999 Oct;22(8):530-3.

[13] Hemilä H. Vitamin C and Infections. Nutrients. 2017, 9, 339;1-28.
Hemilä, H.; Louhiala, P. Vitamin C for preventing and treating pneumonia. Cochrane Database Syst. Rev. 2013,8, CD005532. Nutrients 2017, 9, 339 23 of 28.
Hemilä, H.; Louhiala, P. Vitamin C for Preventing and Treating Pneumonia. Available online: http://www.mv.helsinki.fi/home/hemila/CP

[14] Hunt C, Chakravorty NK, Annan G, Habibzadeh N, Schorah CJ. The clinical effects of vitamin C supplementation in elderly hospitalised patients with acute respiratory infections. Int J Vitam Nutr Res. 1994;64:212-19.

[15] Hemilä H, Chalker E. Vitamin C for preventing and treating the common cold. Cochrane Database of Systematic Reviews 2013, Issue 1. Art. No.: CD00098.

[16] Hemilä H, Chalker E. Vitamin C for preventing and treating the common cold. Cochrane Database of Systematic Reviews 2013, Issue 1. Art. No.: CD00098.

Terug