Vitamine D

In de orthomoleculaire wereld is het belang van hoge doseringen vitamine D al geruime tijd een prominent gespreksonderwerp. Langzamerhand weet een stortvloed aan ondubbelzinnige onderzoeksresultaten ook nationale en Europese overheidsinstellingen te overtuigen. Zowel de aanbevolen dagelijkse hoeveelheden als de maximaal toegestane doseringen blijven stijgen.

Het in vet oplosbare vitamine D is essentieel voor onze gezondheid. Strikt genomen is vitamine D geen echte vitamine. Het kan immers tussen mei en oktober worden aangemaakt in de (onbedekte) huid onder invloed van UV-B (ultraviolet licht) uit zonlicht. Je dient dan wel iedere dag tussen 11 uur ‘s ochtends en 3 uur ‘s middags ten minste een kwartier tot een half uur buiten te zijn. De rest van het jaar is het zon licht niet krachtig genoeg om een adequate vitamine D aanmaak te garanderen. Belangrijke risicogroepen voor vitamine D-tekort zijn baby's, kinderen, zwangere vrouwen en ouderen. Daarbij kunnen mensen met een donkere huidskleur en mensen die hun lichaam grotendeels bedekken, altijd zonnebrandmiddelen gebruiken of de meeste tijd binnenshuis doorbrengen, het hele jaar door een te lage lichaamseigen aanmaak van vitamine D hebben. Kortom, een deel van het jaar of het hele jaar zijn we voor een goede vitamine D-voorziening afhankelijk van vitamine D uit voedingssupplementen. Het is namelijk vrijwel onmogelijk om voldoende vitamine D uit de voeding te halen, zelfs bij het gebruik van voedingsmiddelen die zijn verrijkt met vitamine D.

De kennis over de rol van vitamine D in het menselijk lichaam is de laatste decennia enorm toegenomen. Wetenschappers hebben receptoren voor vitamine D aangetroffen in meer dan 30 verschillende typen weefsels en organen, waaronder afweercellen, hersenen, spieren, hart, alvleesklier, schildklier, bijschildklier, thymus, huid (hoorncellen), darmen, eierstokken, baarmoeder, placenta, borst en prostaat. Dit betekent dat vitamine D een breed werkterrein heeft en op uiteenlopende manieren de gezondheid ondersteunt. Vitamine D is dus niet alleen belangrijk voor sterke botten en tanden. Uit recente wetenschappelijke studies is gebleken dat een goede vitamine D-voorziening op termijn gunstig is voor de levensverwachting en kwaliteit van leven. Zorgen voor een optimale vitamine D-voorziening, het hele jaar door, is daarom een uitstekende investering in de gezondheid!

Vitamine D:

  • is van belang voor sterke botten en tanden en verhoogt de opname van calcium (kalk) in botten en tanden;
  • is belangrijk voor sterke en soepele spieren en een goede balans;
  • bevordert een gezond en evenwichtig afweersysteem;
  • verhoogt de weerstand tegen infecties;
  • ondersteunt de stofwisseling van koolhydraten en vetten;
  • vermindert de vetopslag;
  • heeft een gunstige invloed op hart en bloedvaten;
  • helpt bij het behoud van een gezonde bloeddruk;
  • ondersteunt de barrièrefunctie van de darmwand;
  • is belangrijk voor de vruchtbaarheid;
  • is goed voor het zenuwstelsel, de hersenfunctie en de geestelijke veerkracht;
  • is positief voor stemming en welbevinden;
  • ondersteunt de conditie van het oog;
  • helpt bij het behoud van gezonde cellen en weefsels;
  • gaat verouderingsprocessen tegen.

Bronnen

Zonlicht, vette vis, vlees, eieren, (biologische) melk, met vitamine D verrijkte margarine, halvarine en bak- en braadproducten.

Tekenen van een mogelijk tekort

Rachitis, osteomalacie, osteoporose, spierzwakte, pijn in spieren en/of botten, (chronische) vermoeidheid, (chronische) pijn, verminderde weerstand voor infecties, verhoogde kans op onder meer hart- en vaatziekten, autoimmuunziekten, kanker en depressie.

Indicaties

1. Preventie en behandeling van een vitamine D-tekort
2. Aandoeningen en condities geassocieerd met een inadequate vitamine D-status:
  • bewegingsapparaat: osteoporose, botbreuken, osteomalacie, rachitis, myopathie, sarcopenie, renale osteodystrofie, grotere kans op vallen
  • auto-immuunziekten: diabetes type 1, multiple sclerose, chronische thyroïditis (Hashimoto), reumatoïde artritis, inflammatoire darmziekten, ziekte van Addison, SLE (systemische lupus erythematosus), psoriasis
  • diabetes type 2, diabetescomplicaties (diabetische neuropathie, retinopathie)
  • metabool syndroom, overgewicht/obesitas
  • hart- en vaatziekten: hypertensie, atherosclerose, ischemische hartziekte, hartfalen, beroerte, hartinfarct
  • luchtwegen: astma, COPD, bronchitis
  • infectieziekten: influenza, tuberculose, (virale) luchtweginfecties, verminderde weerstand, bacteriële vaginose
  • mentale aandoeningen: schizofrenie, depressie, angst, autisme, cognitieve achteruitgang bij ouderen
  • kanker: borst-, prostaat-, dikke darm-, huid-, blaas-, slokdarm-, maag-, ovarium-, nier-, cervix-, mond-, pancreas- en baarmoederkanker, Hodgkin en non-Hodgkin lymfoma
  • oogaandoeningen: leeftijdsgerelateerde maculadegeneratie
  • urticaria
  • PMS (premenstrueel syndroom)
  • vleesboom (leiomyoma uteri)
  • spijsverteringskanaal: verhoogde darmpermeabiliteit, (gedeeltelijke) verwijdering van de maag (gastrectomie), coeliakie (glutenintolerantie), inflammatoire darmziekten
  • taaislijmziekte (cystische fibrose, mucoviscidose)
  • leverziekten
  • chronische pijn
  • grotere kans op overlijden (alle oorzaken)

Contra-indicaties

Een hoge dosis vitamine D is gecontraindiceerd bij een hoge bloedspiegel van calcium of fosfor, hyperparathyroïdie en nierstenen. Wees voorzichtig met hoge doses vitamine D bij sarcoïdose; hierbij is de omzetting vitamine D in calcitriol toegenomen waardoor het risico op hypercalcemie toeneemt.

Gebruiksadviezen

De Gezondheidsraad heeft in 2012 de voedingsnormen voor vitamine D aangepast (tabel 1).

 Voedingsnormen vitamine D in mcg per dag


Tabel 1. Voedingsnormen vitamine D, in mcg per dag.

* Onvoldoende zonlichtblootstelling: dagelijks minder dan 15-30 minuten blootstelling aan hoog staande zon (tussen 11 en 15 uur) met hoofd en handen ontbloot.

** De veilige bovengrens van inname (Upper Level of UL) is de dagelijkse totale inname (uit voeding en voedingsupplementen) die iemand langdurig mag binnenkrijgen zonder dat dit schadelijke effecten veroorzaakt. Eenmalige of kortdurende overschreiding van de UL (om de vitamine D-status snel te verbeteren) zal in de regel geen schade veroorzaken.

In 2008 gaf de Gezondheidsraad tevens aan dat het wenselijk is dat dagelijks 20 microgram vitamine D extra wordt gebruikt door personen die osteoporose hebben of in een verzorgings- of verpleeghuis wonen en personen tussen 50 en 70 jaar die een donkere huidskleur hebben en onvoldoende buitenkomen of een sluier dragen.

Hogere vitamine D-inname gewenst

De Gezondheidsraad vindt een calcidiolspiegel vanaf 30 nmol/l (bij mensen boven 70 jaar vanaf 50 nmol/l) voldoende; de voedingsnormen voor vitamine D zijn hierop afgestemd. Internationale vitamine D-experts zijn echter van mening dat een goede vitamine D-voorziening inhoudt dat de calcidiolspiegel bij iedereen minimaal 75 nmol/l (of 30 ng/ml) bedraagt. Dit betekent dat de meeste Nederlanders (veel) meer vitamine D nodig hebben dan de Gezondheidsraad adviseert. De Gezondheidsraad baseert haar advies uitsluitend op het effect van vitamine D op botten en spieren; de vitamine D-onderzoekers baseren hun aanbeveling onder meer op de gezamenlijke gezondheidseffecten van vitamine D. 

Om de calcidiolspiegel boven 75 nmol/l te houden hebben de meeste volwassenen een dosis vitamine D nodig tussen 25 en 75 mcg (1000-3000 ie) per dag. Ouderen hebben vaak een hogere vitamine D-behoefte dan (jong)volwassenen. Mensen met overgewicht of obesitas hebben meer vitamine D nodig dan mensen met een normaal lichaamsgewicht; vergeleken met mensen met een normaal lichaamsgewicht is de vitamine D-behoefte 1,5 tot 3 keer hoger.

Bij een te lage vitamine D-serumspiegel kan tijdelijk een hogere dosis vitamine D worden ingenomen (tot 18 jaar: 2000 ie/dag gedurende 6 weken; boven 18 jaar: 6000 ie/dag gedurende 8 weken). Bij verhoging van de vitamine D-inname stijgt de calcidiolspiegel geleidelijk en bereikt een ‘steady state’ na 6 tot 8 weken.

Een calcidiolspiegel boven 75 nmol/l is goed, een calcidiolspiegel boven 100 nmol/l (100-150 nmol/l) is nog beter, mede omdat een calcidiolspiegel boven 100 nmol/l is geassocieerd met een kleinere kans op diverse vormen van kanker. Om dit te bereiken zijn veelal doseringen nodig van (ten minste) 50-100 mcg (2000-4000 ie) vitamine D per dag (volwassenen). Een dagdosis tot 100 mcg is veilig; een hogere dagdosis mag alleen worden ingenomen op advies van een deskundige. Periodieke controle van de calcidiolserumspiegel is een belangrijk hulpmiddel om te zien of de vitamine D-inname toereikend is maar niet leidt tot een te hoge calcidiolspiegel. 

*100 ie (internationale eenheden) vitamine D komt overeen met 2,5 mcg (microgram) vitamine D.

Interactie

  • Verschillende medicijnen hebben een negatieve invloed op de vitamine D-status of vitamine D-werking: anti-epileptica (waaronder carbamazepine, fenytoïne, primidon, fenobarbital), corticosteroïden, cimetidine, colestipol, colestyramine, cyclosporine, laxeermiddelen, etidronaat, heparine, steroïdhormonen en tuberculostatica (waaronder isoniazide, rifampicine). Door het gebruik van deze medicijnen kan de vitamine D-behoefte tot 2-3 keer hoger zijn.
  • Vitamine D verhoogt de absorptie van toxines zoals aluminium, arseen, lood, cadmium, kobalt en strontium, maar ook van essentiële mineralen (calcium, magnesium, koper, zink, ijzer, selenium). Voldoende inname van essentiële mineralen naast vitamine D voorkomt ongewenste absorptie van toxines.
  • Vitamine D en vitamine K hebben een synergetische werking bij osteoartritis.
  • Vitamine D kan de bloedspiegel van atorvastatine (Lipitor) en ander medicijnen verlagen die worden gemetaboliseerd door CYP3A4.
  • Suppletie met vitamine D kan in combinatie met synthetische vitamine D-analogen de kans op hypercalcemie vergroten.
  • Wees terughoudend met hoge doseringen vitamine D bij gebruik van thiazidediuretica (die de calciumuitscheiding verlagen) of calciumsupplementen; vitamine D-suppletie kan in die gevallen sneller leiden tot hypercalcemie.

Veiligheid

Vitamine D is veel minder toxisch dan voorheen werd aangenomen (bij iedere verhoging van de vitamine D-inname neemt de calcidiolspiegel minder snel toe; deze bereikt een plateau van gemiddeld 150 nmol/l bij een inname tussen circa 4000 en 10.000 ie vitamine D per dag. De kans op vitamine D-toxiciteit met hypercalciëmie en hypercalciurie neemt past toe bij doseringen boven 250 mcg per dag (10.000 IU/d) of een calcidiolbloedspiegel boven 220-250 nmol/l. Het is goed te weten dat het effect op de vitamine D-status van blootstelling van het hele lichaam aan een hoeveelheid zonlicht dat zorgt voor lichte roodkleuring van de huid (minimale erythemale dosis) vergelijkbaar is met een orale dosis vitamine D van circa 10.000-25.000 ie. Bij mensen die in een zonnig klimaat leven (dicht bij de evenaar), veel buiten zijn, weinig bedekkende kleding dragen en geen zonnebrandmiddelen gebruiken, kan de calcidiolspiegel door de lichaamseigen vitamine D-synthese stijgen tot 225 nmol/l zonder nadelige gevolgen voor de gezondheid.

Literatuur

1. Hossein-Nezhad A et al. Vitamin D for health: a global perspective. Mayo Clin Proc. 2013;88(7):720-55.

2. Bendik I et al. Vitamin D: a critical and essential micronutrient for human health. Front Physiol. 2014;5:248.

3. Ryan JW et al. Pleiotropic activities of vitamin D receptors - adequate activation for multiple health outcomes. Clin Biochem Rev. 2015;36(2):53-61.

4. Wranicz J et al. Health outcomes of vitamin D. Part I. characteristics and classic role. Rocz Panstw Zakl Hig. 2014;65(3):179-84.

5. Wranicz J et al. Health outcomes of vitamin D. Part II. Role in prevention of diseases. Rocz Panstw Zakl Hig. 2014;65(4):273-9.

6. Helde-Frankling M et al. Vitamin D in pain management. Int J Mol Sci. 2017;18(10). pii: E2170.

7. Ardesia M et al. Vitamin d and inflammatory bowel disease. Biomed Res Int. 2015;2015:470805.

8. EFSA Panel on Dietetic Products, Nutrition and Allergies (NDA). Scientific opinion on the tolerable upper intake level of vitamin D. EFSA Journal 2012;10(7):2813.[45 pp.]

9. Holick MF et al. Evaluation, treatment, and prevention of vitamin D deficiency: an Endocrine Society Clinical Practice Guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2011;96(7):1911-30.

10. Feizabad E et al. Impact of air pollution on vitamin D deficiency and bone health in adolescents. Arch Osteoporos. 2017;12(1):34.

11. Ekwaru JP et al. The importance of body weight for the dose response relationship of oral vitamin D supplementation and serum 25-hydroxyvitamin D in healthy volunteers. PLoS One. 2014;9(11):e111265.

12. Leidig-Bruckner G et al. Are commonly recommended dosages for vitamin D supplementation too low? Vitamin D status and effects of supplementation on serum 25-hydroxyvitamin D levels--an observational study during clinical practice conditions. Osteoporos Int. 2011;22(1):231-40.

13. Shea MK et al. Sufficient vitamin K status combined with sufficient vitamin D status is associated with better lower extremity function: a prospective analysis of two knee osteoarthritis cohorts. Arthritis Care Res (Hoboken). 2017 Oct 17. doi: 10.1002/acr.23451.

14. Schwalfenberg GK et al. Vitamin D, Essential Minerals, and Toxic Elements: Exploring Interactions between Nutrients and Toxicants in Clinical Medicine. ScientificWorldJournal. 2015;2015:318595.

15. Gezondheidsraad. Evaluatie van de voedingsnormen voor vitamine D. Den Haag: Gezondheidsraad, 2012; publicatienr. 2012/15.

16. Ombra MN et al. Vitamin D status and risk for malignant cutaneous melanoma: recent advances. Eur J Cancer Prev. 2017;26(6):532-541.

17. Wolsk HM et al. Prenatal vitamin D supplementation reduces risk of asthma/recurrent wheeze in early childhood: A combined analysis of two randomized controlled trials. PLoS One. 2017;12(10):e0186657.

Terug