OrhtoKennis
home | research | nieuws | cursussen | links | contact Nederlands Duits

Item

Klik hier voor de PDF.

Update langeketen omega-3 vetzuren EPA en DHA uit visolie

Lastig uitkomsten eenduidig te interpreteren
Visolie met langeketen omega-3 vetzuren (EPA, DHA) wordt de laatste jaren op grote schaal ingezet voor de preventie en behandeling van chronische ziekten. De moleculaire mechanismen achter de gezondheidseffecten van EPA en DHA zijn echter nog niet volledig opgehelderd.(1) Door de combinatie van uiteenlopende experimentele benaderingen en onderzoeksmodellen en de grote variatie in visoliesuppletie (zowel wat betreft dosering als vetzuursamenstelling) in klinische studies, is het lastig om de uitkomsten eenduidig te interpreteren. In grote lijnen komt uit epidemiologische studies en klinische trials naar voren dat verhoging van de inname van omega-3 vetzuren (EPA en/of DHA) invloed heeft op onder meer hart- en vaatziekten, kanker, chronische ontstekingsziekten (waaronder artritis), allergieŽn, auto-immuunziekten, metabool syndroom, diabetes mellitus, leeftijdsgerelateerde cognitieve achteruitgang, leer- en gedragsproblemen bij kinderen en stemmingsstoornissen.(1-4) Omega-3 vetzuren beschermen mogelijk ook tegen osteoporose.(5) 

Omega-3 Index
Omega-3 vetzuren zijn met name onderzocht in relatie tot hart- en vaatziekten. Onderzoeker von Schacky heeft vastgesteld dat de concentratie omega-3 vetzuren (EPA en DHA) in celmembranen van rode bloedcellen (Omega-3 Index) invers is geassocieerd met de kans op sterfte door kransvatziekte.(6) De index kan gebruikt worden als biomarker* voor (de preventie van) kransvatziekte. De Nederlandse Gezondheidsraad adviseert twee keer per week vis te eten, waarvan een keer vette vis, zodat de inname van omega-3 vetzuren gemiddeld 450 mg per dag bedraagt.(7)Echter, voor een goede bescherming tegen hart- en vaatziekten hebben gezonde volwassenen waarschijnlijk ten minste 650 mg EPA en DHA per dag nodig (waarvan minimaal 220 mg DHA en 220 mg EPA).(8)HartpatiŽnten zijn gebaat bij een dosis EPA/DHA van ten minste 900-1000 mg per dag; een dosis van 400 mg per dag is onvoldoende voor secundaire preventie.(8,23) Hoeveel EPA/DHA nodig is hangt mede af van de dagelijkse inname van omega-6 vetzuren (linolzuur, arachidonzuur) uit plantaardige oliŽn. Omega-6 vetzuren hebben een ontstekingsbevorderend effect (met name prostaglandines en leukotriŽnen type 2 en 4); omega-3 vetzuren hebben een ontstekingsremmend effect (met name resolvines en protectines*).(9)De verhouding tussen omega-6 en omega-3 vetzuren in voeding dient ongeveer 4:1 tot 1:1 te zijn in plaats van 20 tot 15:1, zoals in westerse voeding meestal het geval is. Naast suppletie met omega-3 vetzuren is het daarom belangrijk de inname van omega-6 vetzuren te verlagen. De Omega-3 Index geeft inzicht in de effectiviteit van visoliesuppletie. Deze is gemakkelijk door middel van een vingerprik te bepalen.  

Westerse voeding
Een groep gezonde jonge volwassenen slikte in aanvulling op de voeding dagelijks 1,6 gram EPA en 1,2 gram DHA (totaal 2,8 gram omega-3 vetzuren) of placebo.(4) Na vier weken was de ratio tussen omega-6 en omega-3 vetzuren in plasma 6,3 in de visoliegroep tegenover 16,8 in de controlegroep. De studie illustreert dat het herstellen van een gezonde vetzuurbalans bij mensen met een westers voedingspatroon veelal om een behoorlijk hoge dosis visolie vraagt. Meer onderzoek is nodig om de meest effectieve vorm en dosis van EPA en DHA vast te stellen teneinde de hoge omega-6/omega-3 ratio in het westerse dieet effectief te verlagen.(4) 

Pure EPA
De Japanse EPA Lipid Intervention Study (JELIS) is de eerste prospectieve klinische studie (met een duur van 5 jaar) waarin het cardioprotectieve effect van zuiver EPA (zonder DHA) is onderzocht bij patiŽnten, die hypercholesterolemie hebben en een statine gebruiken.(11) Suppletie met EPA (1800 mg per dag) verhoogde de plasmaconcentratie van EPA, maar niet van DHA. Een hogere EPA-spiegel (en een hoge ratio tussen EPA en arachidonzuur) was geassocieerd met een significant kleinere kans op ernstige complicaties van kransvatziekte (plotse hartdood, fataal of niet-fataal hartinfarct, onstabiele angina pectoris, stenting/bypassoperatie). De kans hierop was 20% lager bij een EPA-spiegel vanaf 150 mcg/ml vergeleken met een plasmaspiegel lager dan 87 mcg/ml (controlegroep). Andere studies helpen dit gunstige resultaat van EPA-suppletie verklaren: EPA remt atherosclerose, stabiliseert het hartritme, remt de klontering van bloedplaatjes, heeft een vaatverwijdend effect, verhoogt de spiegel van adiponectine, verlaagt de triglyceridespiegel en stabiliseert athero-sclerotische plaques.(11)    

DHA uit algen
DHA is eveneens goed voor hart en bloedvaten. Uit klinische trials is gebleken dat DHA uit algen (1-1,6 gram per dag) zorgt voor significante afname van de nuchtere en postprandiale* triglyceridespiegel en zorgt voor significante stijging van de nuchtere HDL-cholesterolspiegel; ook verlaagt DHA de hoeveelheid kleine, atherogene LDL-deeltjes.(8) DHA en EPA verlagen de triglyceridespiegel even goed. Hypertriglyceridemie is een risicofactor voor kransvatziekte en beroerte; de ratio tussen de nuchtere triglyceride- en HDL-spiegel is vermoedelijk een betere voorspeller voor een hartinfarct dan de ratio totaalcholesterol/HDL-cholesterol of LDL-cholesterol/HDL-cholesterol. Een hoger DHA-gehalte in bloedbiomarkers zoals serumfosfolipiden is geassocieerd met daling van de kans op progressie van atherosclerose van de kransvaten en plotse hartdood. Klinische trials suggereren tevens dat DHA invloed heeft op cardiovasculaire (risico)factoren zoals bloeddruk en rusthartslag.(8)

Metabool syndroom
Visolie is gunstig voor de glucosestofwisseling en onlangs is in klinisch onderzoek een significante positieve correlatie gevonden tussen de ratio EPA/AA* en de insulinegevoeligheid bij mensen met metabool syndroom. Een lage ratio EPA/AA ging gepaard met meer insulineresistentie.(12) 

Verhogen vetvrije massa
Visolie helpt om de vetvrije massa te verhogen en de vetmassa te verlagen.(13) Bij 44 gezonde mannen en vrouwen is de invloed van visolie (4 gram visolie per dag met 1,6 gram EPA en 0,8 gram DHA gedurende 6 weken) op de ruststofwisseling, lichaamssamenstelling en cortisolproductie gemeten en vergeleken met saffloerolie. Visolie zorgde, vergeleken met saffloerolie, voor significante toename van de vetvrije massa en significante afname van de vetmassa en daling van het cortisolgehalte in speeksel. Visolie had in deze studie, tegen de verwachting in, geen significante invloed op de ruststofwisseling. De onderzoekers vonden wel een significante correlatie tussen (daling van) de spiegel van het stresshormoon cortisol en (stijging van) de vetvrije massa in de suppletiegroep.(13) 

Ontstekingsremmende activiteit DHA en EPA
Chronische laaggradige ontsteking speelt een rol in de pathogenese van vele chronische ziekten, waaronder hart- en vaatziekten en metabool syndroom. In een in-vitro studie met humane macrofagen is de ontstekingsremmende activiteit van EPA en DHA nader onderzocht.(2) Beide vetzuren (DHA meer dan EPA) bezitten een sterke ontstekingsremmende activiteit door beÔnvloeding van de transcriptiefactor nuclear factor kappa B (NF-kB). EPA en DHA remden significant de productie van ontstekingsbevorderende cytokines in macrofagen, geÔnduceerd door LPS (lipopolysaccharide*). Het onderzoek laat zien dat DHA beter in staat is dan EPA om de afgifte van de proinflammatoire cytokines IL-1β (interleukine 1-bŤta) en IL-6 te remmen, terwijl EPA beter dan DHA zorgt voor verlaging van TNF-α (tumornecrosisfactor-alfa*).

De ontstekingsremmende effecten van EPA en DHA zijn afhankelijk van dosis en duur van suppletie. Sommige studies suggereren dat chronische ontstekingsprocessen onder controle kunnen worden gebracht met een dosis van 1,5 gram EPA/DHA per dag, terwijl andere studies suggereren dat hogere doses (3,5 gram/dag) nodig zijn (gedurende 3 tot 12 maanden).(14) 

Chronische periodontitis
Suppletie met omega-3 vetzuren (driemaal daags 300 mg DHA en 150 mg EPA) gedurende 6 maanden ondersteunt het helingsproces na operatieve behandeling van chronische periodontitis*, vooral als het gecombineerd wordt met een lage dosis aspirine (75 mg/dag).(15) In een studie zorgde de interventie voor significante vermindering van het ontstekingsproces rondom de tanden en beperking van alveolaire botresorptie (verlies van kaakbot rond de tandwortels). 

Wondheling
Bij chronische wonden is sprake van een verlengde ontstekingsrespons met excessieve activiteit van ontstekingscellen (granulocyten) in het wondgebied. In een klinische studie is vastgesteld dat suppletie met EPA/DHA invloed heeft op de wondheling. Oraal ingenomen omega-3 vetzuren worden snel getransporteerd naar het ontstoken weefsel en omgezet in resolvines en protectines, die de ontsteking onder controle brengen en de wondheling bevorderen. In het Amerikaanse experiment met 18 gezonde, jonge volwassenen werd de heling van oppervlakkige wonden (blister wound model) gevolgd.(16) Gedurende een maand namen de proefpersonen dagelijks visolie in met 1,6 gram EPA en 1,2 gram DHA met daarnaast een lage dosis aspirine (81 mg/dag), hetgeen de werking van resolvines versterkt. Na enige dagen was de wondheling in de visoliegroep significant verder gevorderd dan in de controlegroep. Suppletie met visolie zorgde voor significante daling van systemische en lokale concentraties van pro-inflammatoire mediatoren met remming van de activiteit van granulocyten in het wondgebied. Een dergelijk effect is gewenst bij een verhoogde of verlengde ontstekingsrespons zoals bij chronische wonden, operatie en trauma.  

Prostaat- en borstkanker
Dierstudies en in-vitro studies laten zien dat omega-6 en omega-3 vetzuren een tegenovergestelde invloed hebben op kanker: omega-3 vetzuren remmen carcinogenese, omega-6 vetzuren daarentegen stimuleren de tumorontwikkeling. Verschillende studies wijzen op het belang van een goede omega-6/omega-3 ratio in voeding. In een recent patiŽnt-controle onderzoek is vastgesteld dat een hoge ratio in voeding tussen omega-6 en omega-3 vetzuren (en niet de individuele hoeveelheden van de vetzuren) is geassocieerd met een verhoogde kans op prostaatkanker, met name de agressieve vorm.(17)In een Chinese prospectieve cohortstudie (de Shanghai Womenís Health Study) met 72.571 vrouwen is een soortgelijke conclusie getrokken voor borstkanker.(18) 

Neuroblastomen bij kinderen
Een neuroblastoom is een kwaadaardig gezwel dat zich ontwikkelt uit embryonaal sympatisch zenuwweefsel; het is na hersentumoren de meest voorkomende solide tumor bij kinderen. In 40% van de gevallen gaat het om de hoog risico (agressieve) vorm, waarvan de genezingskans ondanks intensieve behandeling slechts 25 tot 50% is. Daarnaast is de recidiveringskans hoog.  

Zenuwcellen bevatten met name DHA, dat is ingebouwd in de fosfolipiden van celmembranen. Vergeleken met normaal zenuwweefsel hebben neuroblastomen een laag DHA-gehalte, terwijl het arachidonzuurgehalte is verhoogd. Dit suggereert dat de disbalans tussen omega-3 en omega-6 vetzuren een aanpassingsmechanisme is van de neuroblastoom. Na een in-vitro studie, waarin is waargenomen dat DHA apoptose van neuroblastoomcellen induceert, hebben onderzoekers in een dierstudie kunnen aantonen dat DHA de vorming en groei van neuroblastomen ook in-vivo remt.(19) De onderzoekers hopen dat DHA in de toekomst toegepast kan worden als non-toxische onderhoudstherapie bij kinderen die zijn behandeld voor een hoog risico neuroblastoom. Vooralsnog is meer onderzoek nodig. Inname van DHA door aanstaande moeders, babyís en kinderen helpt mogelijk neuroblastomen voorkomen naast andere positieve effecten op de cognitieve en visuele ontwikkeling.(19) 

Infecties bovenste luchtwegen
Babyís hebben extra DHA nodig voor de ontwikkeling van hersenen en ogen.(20) DHA ondersteunt tevens de ontwikkeling van het immuunsysteem; suppletie met DHA blijft mede daarom belangrijk in de peutertijd. Dit is de conclusie van een recente Amerikaanse studie. Vergeleken met peuters (18-36 maanden) die gedurende twee maanden geen DHA met de voeding innamen, hadden peuters die in diezelfde periode 130 mg DHA per dag binnenkregen significant minder vaak infecties van de bovenste luchtwegen of andere ziektes.(21) Bovendien waren ze korter ziek. Amerikaanse peuters hebben gemiddeld een DHA-inname van slechts 20-21 mg per dag. 

Allergie
De behoefte aan omega-3 vetzuren is bij een allergie waarschijnlijk hoger dan normaal door een toegenomen verbruik door het immuunsysteem. In onderzoek is onlangs vastgesteld dat borstvoeding en serum van vrouwen met een allergie (atopisch eczeem, astma), vergeleken met controles significant minder meervoudig onverzadigde vetzuren (arachidonzuur, EPA, DHA, DPA) bevat met een hogere ratio tussen omega-6 en omega-3 vetzuren, ondanks een vergelijkbare inname van meervoudig onverzadigde vetzuren met de voeding.(9) 

Veiligheid omega-3 vetzuren
Voor gezonde volwassenen is een dagdosis EPA en/of DHA tot 3 gram veilig (de veilige dagdosis visolie met daarin EPA en DHA is dus hoger dan 3 gram).(16) Een dosis EPA/DHA boven 3 gram per dag kan de bloedstolling remmen en de kans op bloedingen vergroten; bij diabetici met overgewicht kan een dergelijke dosis leiden tot (lichte) stijging van de bloedglucosespiegel.(22) Voor mensen die antistollingsmedicatie gebruiken (zoals aspirine of coumarines) of die supplementen nemen met een effect op de bloedstolling, ligt de maximale veilige dagdosis waarschijnlijk lager. 

De inname van EPA/DHA met typisch westerse voeding is heel laag (100-200 mg/dag), terwijl Yupíik eskimoís in Alaska door hun traditionele dieet 2,4-3,7 gram EPA/DHA per dag binnenkrijgen, hetgeen is geassocieerd met een lagere triglyceridenspiegel, een hogere HDL- en apolipoproteÔne A1-spiegel* en een lagere spiegel van C-reactief proteÔne*.(22) De invloed van EPA/DHA op deze biomarkers is dosisafhankelijk en de studie laat zien dat het loont om een hoge dosis visolie te gebruiken. Deze eskimoís zijn dankzij hun hoge inname van EPA/DHA significant beter beschermd tegen hart- en vaatziekten en diabetes mellitus dan mensen met een typisch westers (EPA/DHA deficiŽnt) eetpatroon.

Referenties
1. Kim W, McMurray DN, Chapkin RS. n-3 polyunsaturated fatty acids--physiological relevance of dose. Prostaglandins Leukot Essent Fatty Acids. 2010;82(4-6):155-8.
2. Mullen A, Loscher CE, Roche HM. Anti-inflammatory effects of EPA and DHA are dependent upon time and dose-response elements associated with LPS stimulation in THP-1-derived macrophages. J Nutr Biochem. 2010;21(5):444-50.
3. Simopoulos AP. The importance of the omega-6/omega-3 fatty acid ratio in cardiovascular disease and other chronic diseases. Exp Biol Med (Maywood) 2008;233:674Ė88.
4. McDaniel JC et al. Effect of n-3 oral supplements on the n-6/n-3 ratio in young adults. West J Nurs Res. 2010;32(1):64-80.
5. Farina EK, Kiel DP, Roubenoff et al. Protective effects of fish intake and interactive effects of long-chain polyunsaturated fatty acid intakes on hip bone mineral density in older adults: the Framingham Osteoporosis Study. Am J Clin Nutr. 2011 Mar 2.
6. Harris WS, Von Schacky C. The Omega-3 Index: a new risk factor for death from coronary heart disease? Prev Med. 2004;39(1):212-20.
7. Kris-Etherton PM, Grieger JA, Etherton TD. Dietary reference intakes for DHA and EPA. Prostaglandins Leukot Essent Fatty Acids. 2009;81(2-3):99-104.
8. Holub BJ. Docosahexaenoic acid (DHA) and cardiovascular disease risk factors. Prostaglandins Leukot Essent Fatty Acids. 2009;81(2-3):199-204.
9. Schmitz G, Ecker J. The opposing effects of n-3 and n-6 fatty acids. Prog Lipid Res. 2008;47:147-55.
10. Hibbeln JR et al. Healthy intakes of n-3 and n-6 fatty acids: estimations considering worldwide diversity. Am J Clin Nutr. 2006;83(6S):1483S-1493S.
11. Itakura H et al. Relationships between Plasma Fatty Acid Composition and Coronary Artery Disease. J Atheroscler Thromb. 2011;18(2):99-107.
12. Yanagisawa N et al. Polyunsaturated fatty acid levels of serum and red blood cells in apparently healthy Japanese subjects living in an urban area.  J Atheroscler Thromb. 2010;17(3):285-94.
13. Noreen EE et al. Effects of supplemental fish oil on resting metabolic rate, body composition, and salivary cortisol in healthy adults. J Int Soc Sports Nutr. 2010;8;7:31.
14. Calder PC. PUFA, inflammatory processes and rheumatoid arthritis. Proc Nutr Soc 2008;67:409-418.
15. Elkhouli AM. The efficacy of host response modulation therapy (omega-3 plus low-dose aspirin) as an adjunctive treatment of chronic periodontitis (Clinical and biochemical study). J Periodontal Res. 2011;46(2):261-8.
16. McDaniel JC et al. Fish oil supplementation alters levels of lipid mediators of inflammation in microenvironment of acute human wounds. Wound Repair Regen. 2011;19(2):189-200.
17. Williams CD, Whitley BM, Hoyo C et al. A high ratio of dietary n-6/n-3 polyunsaturated fatty acids is associated with increased risk of prostate cancer. Nutr Res. 2011;31(1):1-8.
18. Murff HJ et al. Dietary polyunsaturated fatty acids and breast cancer risk in Chinese women: a prospective cohort study. Int J Cancer. 2011;128(6):1434-41.
19. Gleissman H, SegerstrŲm L, Hamberg M et al. Omega-3 fatty acid supplementation delays the progression of neuroblastoma in vivo. Int J Cancer. 2011;128(7):1703-11.
20. Lin YH et al. Compartmental analyses of H-2(5)-alpha-linolenic acid and C-13-Ueicosapentaenoic acid toward synthesis of plasma labeled 22:6-23 in newborn term infants. Am J Clin Nutr 2010;92:284-293.
21. Minns LM et al. Toddler formula supplemented with docosahexaenoic acid (DHA) improves DHA status and respiratory health in a randomized, double-blind, controlled trial of US children less than 3 years of age. Prostaglandins Leukot Essent Fatty Acids. 2010;82:287-293.
22. Makhoul Z, Kristal AR, Gulati R et al. Associations of very high intakes of eicosapentaenoic and docosahexaenoic acids with biomarkers of chronic disease risk among Yupíik Eskimos. Am J Clin Nutr. 2010;91(3):777-85.
23. Kromhout D et al. nĖ3 Fatty acids and cardiovascular events after myocardial infarction. N Engl J Med 2010;363:2015-26.

* = definities:
biomarker = een stof die gebruikt wordt als een indicator voor de aan- of afwezigheid van een bepaald ziekteproces.
protectines = stoffen die gevormd worden uit omega-3 vetzuren en die ontstekingen tegengaan.
postprandiale = na het eten. 
AA = arachidonic acid (arachidonzuur). 
lipopolysaccharide = molecuul dat voorkomt in de buitenmembraan van bacteriŽn en dat een sterke immuunrespons veroorzaakt. 
tumornecrosisfactor-alfa = een eiwit dat in het lichaam de immuunrespons op gang helpt te brengen (b.v. door de vaatwand meer doorlaatbaar te maken voor ontstekingscellen.
periodontitis = ontsteking van de weefsels rondom de tanden en kiezen.
apolipoproteÔne = een eiwit dat cholesterol bindt zodat het vervoerd kan worden in het bloed. (A1 is het apolipoproteÔne dat deel uitmaakt van het gunstige HDL.
C-reactief proteÔne = een eiwit dat door de lever gevormd wordt als er ergens in het lichaam een ontsteking is. Dit eiwit wordt vaak als biomarker gebruikt om de ontstekingsactiviteit in het lichaam te kunnen bepalen en volgen.
PDF  
Complementair update visolie Lees item
naar researchoverzicht
Research